गगनको काँधमा कांग्रेसको भविष्य

नेपाली कांग्रेसको इतिहासमा नेतृत्व परिवर्तनको अर्थ एउटा व्यक्तिले अर्को व्यक्तिलाई विस्थापित गर्नु होइन, समयसँगै पार्टीको विचार, कार्यशैली र राजनीतिक चरित्रलाई नयाँ दिशामा लैजानु पनि हो । यही ऐतिहासिक सन्दर्भमा गगन थापाको सभापतित्वलाई हेर्नुपर्ने हुन्छ । पुरानो पुस्ताको लामो राजनीतिक बर्चस्वपछि कांग्रेसको नेतृत्वमा नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधित्व स्थापित भएको छ । गगन थापाका लागि अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती यही भिन्नतालाई व्यवहारमै मेटाउनु हो । उनको कार्यकालको मूल्यांकन पनि पद प्राप्त गरेको आधारमा होइन, पार्टी र मुलुकको राजनीतिमा कस्तो परिवर्तन ल्याउन सके भन्ने आधारमा हुनेछ ।
गगन थापाको राजनीतिक यात्रालाई फर्केर हेर्दा उनी कांग्रेसको परम्परागत राजनीतिक धारसँग सधैँ सहज रूपमा हिँडेका नेता होइनन् । नेपाली कांग्रेसले संवैधानिक राजतन्त्रको नीति अंगीकार गरिरहेका बेला उनी गणतन्त्रको पक्षमा सडकमा आवाज उठाउने युवामध्ये अगाडि थिए । गगनको राजनीतिक यात्रामा एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ— पार्टीको स्थापित मान्यतामाथि प्रश्न उठाउनु मात्र विद्रोह होइन, समयको आवश्यकताअनुसार पार्टीलाई बदल्न सक्ने क्षमता पनि राजनीति हो ।
गगनले लामो समय पार्टीभित्र परिवर्तन, पुस्तान्तरण, पारदर्शिता र संस्थागत पद्धतिको पक्षमा आवाज उठाए । अब ती विषय उनको भाषणका मुद्दा मात्र रहने सुविधा छैन । तिनलाई कार्यान्वयन गर्ने जिम्मेवारी उनकै काँधमा आएको छ । हिजो अरूलाई प्रश्न गर्ने नेता आज आफैँ प्रश्नको केन्द्रमा छन् ।
बीपी कोइराला युवा उमेरमै पार्टी सभापति बनेका थिए । सुवर्णशमशेर र मातृकाप्रसाद कोइरालाले पनि तुलनात्मक रूपमा कम उमेरमै नेतृत्व सम्हालेका थिए । तर पछिल्ला दशकमा पार्टीको नेतृत्व सीमित पुरानो पुस्ताको वरिपरि घुमिरह्यो । नेतृत्व हस्तान्तरणको बहस चलिरहे पनि व्यवहारमा त्यो प्रक्रिया लामो समयसम्म अघि बढ्न सकेन । 
गगनको नेतृत्वमा सम्पन्न विशेष महाधिवेशन र त्यसपछि नियमित महाधिवेशनबाट प्राप्त अनुमोदनले कांग्रेसभित्र नेतृत्व परिवर्तनको प्रक्रियालाई औपचारिकता दिएको छ । पार्टीको केन्द्रमा ३५ वर्षमुनिका युवाको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने वैधानिक व्यवस्थाको प्रयासले पनि नयाँ पुस्तालाई संगठनमा प्रवेश गराउने सन्देश दिएको छ । यो सकारात्मक संस्थागत पहलका रूपमा लिन सकिन्छ । पार्टीको केन्द्रीय संरचनामा युवालाई स्थान दिएर मात्र पुग्दैन, उनीहरूलाई विचार निर्माण, संगठन सञ्चालन र राजनीतिक प्राथमिकता निर्धारणमा जिम्मेवार भूमिका दिनुपर्छ । 
कांग्रेसको अहिलेको चुनौती नेतृत्व परिवर्तनभन्दा निकै गहिरो छ । पार्टीको संगठनात्मक संरचना, आन्तरिक लोकतन्त्र, राजनीतिक संस्कार र जनतासँगको सम्बन्धमा परिवर्तन आवश्यक छ । विगतमा कांग्रेसले आफूलाई लोकतन्त्रको प्रमुख संवाहकका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ । तर व्यवहारमा पार्टीभित्र गुटबन्दी, नेतृत्वको केन्द्रीकरण, अवसरको बाँडफाँट र सत्ताका लागि गरिने राजनीतिक सम्झौताले उसको लोकतान्त्रिक छविमाथि प्रश्न उठाउँदै आएका छन् । 
पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वकालमा कांग्रेसले लामो समयसम्म संगठन र सत्ता दुवैमा प्रभाव कायम राख्यो । देउवाको नेतृत्वलाई लिएर उठेका आलोचनामध्ये एउटा मुख्य प्रश्न पार्टी निर्णयमा संस्थागत प्रक्रियाभन्दा नेतृत्व र गुटको प्रभाव बढी रहेको भन्ने थियो । 
कांग्रेसको विगतमा कोइराला परिवारको प्रभावलाई लिएर वंशवादको बहस चल्यो । पछि नेतृत्वमा आएका देउवाले परिवारकेन्द्रित नेतृत्वको पुरानो संरचनालाई चुनौती दिए पनि त्यसले पार्टीभित्र नयाँ संस्थागत संस्कार स्वतः निर्माण गर्न सकेन । पार्टीको निर्णय प्रक्रिया पारदर्शी नबनेसम्म, नेतृत्व चयनमा योग्यता र योगदानलाई प्राथमिकता नदिएसम्म तथा असहमतिलाई सम्मान गर्ने परम्परा स्थापित नभएसम्म कुनै पनि नयाँ नेतृत्व पुरानै संरचनाको प्रभावमा पर्न सक्छ । गगनका लागि विगतको यही अनुभव पाठ बन्नुपर्छ ।
निर्वाचनअघि अन्य दलसँग गठबन्धन नगर्ने विषयलाई कांग्रेसको राजनीतिक प्रतिबद्धताका रूपमा अघि बढाउनु पनि यही रूपान्तरणको बहससँग जोडिएको छ । चुनाव जित्नकै लागि विचार र सिद्धान्तलाई कमजोर पार्ने, निर्वाचनपछि सत्ता समीकरणअनुसार राजनीतिक अडान बदल्ने र जनतासामु गरेका प्रतिबद्धताभन्दा पदको बाँडफाँटलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले राजनीतिक दलहरूप्रति नागरिकको विश्वास कमजोर बनाएको छ । 
गगन थापाको राजनीतिक जीवनमा विद्रोह र प्रश्न गर्ने स्वभाव महत्वपूर्ण पक्ष रह्यो । विद्यार्थी राजनीतिबाट सुरु भएको उनको यात्रा पार्टीको केन्द्रीय सदस्य र महामन्त्री हुँदै सभापतिसम्म आइपुगेको छ । पार्टीभित्र संस्थापन पक्षभन्दा फरक धारमा उभिएर उनले नेतृत्वका निर्णयमाथि प्रश्न उठाए, संगठन सुधारको माग गरे र पार्टीलाई समयअनुकूल बनाउनुपर्ने तर्क गरे । तर अब उनी स्वयं संस्थापन पक्षका नेता हुन् । विशेष महाधिवेशनदेखि नियमित महाधिवेशनसम्मको प्रक्रियामा नेतृत्व परिवर्तनको पक्ष र विपक्षमा स्पष्ट मतभेद देखिए । 
गगनले सबैलाई समेट्ने नाममा पुरानै शक्ति संरचनालाई पुनःस्थापित गर्ने जोखिम लिनु हुँदैन । त्यसैगरी रूपान्तरणको नाममा असहमत पक्षलाई पूर्ण रूपमा किनारा लगाउनु पनि दीर्घकालीन समाधान होइन । पार्टी एकता भनेको सबैले नेतृत्वको निर्णयमा मौन समर्थन गर्नु होइन । असन्तुष्ट पक्षसँग संवाद, महाधिवेशनका निर्णयको सम्मान, विधिसम्मत जिम्मेवारी वितरण र आन्तरिक प्रतिस्पर्धाका लागि निष्पक्ष वातावरण आवश्यक हुन्छ । 
यहाँ अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न छ—विद्रोह गर्न सक्ने नेता सधैँ सफल प्रशासक वा संगठन सञ्चालक पनि हुन्छन् भन्ने छैन । नेतृत्वविरुद्ध आवाज उठाउनु र नेतृत्वमा पुगेपछि सबैको विश्वास कायम राख्नु फरक क्षमता हुन् । परिवर्तनको माग गर्न सक्ने व्यक्तिले परिवर्तनको प्रक्रियालाई व्यवस्थित बनाउन, फरक विचारलाई समेट्न, असहमतिको समाधान खोज्न र संगठनलाई साझा लक्ष्यतर्फ अघि बढाउन सक्नुपर्छ । गगनको नेतृत्वमा कांग्रेसको एकता कस्तो रहन्छ भन्ने कुरा यही क्षमताको परीक्षण हुनेछ । 
नेपालको पछिल्लो राजनीतिक परिवर्तनले कांग्रेससहित परम्परागत दलहरूमाथि गम्भीर दबाब सिर्जना गरेको छ । जेन–जी आन्दोलनले पुराना राजनीतिक दलहरूको नेतृत्व शैली, शासन सञ्चालन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र जवाफदेहिताबारे जनतामा रहेको असन्तुष्टिलाई सतहमा ल्यायो। कांग्रेस, नेकपा एमाले र माओवादी केन्द्रजस्ता स्थापित दलको राजनीतिक आधारमाथि प्रश्न उठे । 
नयाँ पुस्ताले राजनीतिक दलको नाम, इतिहास र नेतृत्वको उमेरभन्दा बढी उनीहरूको कार्यशैली, प्रतिबद्धता र परिणामलाई महत्व दिन थालेको छ । यसैले कांग्रेसको भविष्य अब ऐतिहासिक योगदानको स्मरणले मात्र सुरक्षित हुँदैन; उसले वर्तमानका प्रश्नको उत्तर दिन सक्नुपर्छ ।
गगन थापा र शेरबहादुर देउवा एउटै पार्टीका दुई फरक पुस्ताका नेता मात्र होइनन्, उनीहरू फरक राजनीतिक अनुभव र नेतृत्व शैलीका प्रतिनिधि पनि हुन् । तर नयाँ पुस्ताका मतदाताका लागि गगनलाई पुरानो पुस्ताका नेताभन्दा पूर्ण रूपमा अलग श्रेणीमा राख्ने आधार स्वतः तयार हुँदैन । निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता, सार्वजनिक जीवनमा जवाफदेहिता, नीतिगत स्पष्टता र नागरिकका समस्याप्रति संवेदनशीलताले मात्र नयाँ राजनीतिक संस्कार निर्माण गर्छ ।
 गगनले सबैलाई समेट्ने प्रयासका क्रममा पदाधिकारी र नेतृत्व संरचना विस्तार गरेको विषयलाई पनि यही सन्दर्भमा हेर्नुपर्छ । समावेशिता र आन्तरिक सहमति लोकतान्त्रिक संगठनका लागि आवश्यक छन् । तर पदको संख्या बढाउँदैमा संगठन बलियो हुँदैन । गगनले आफ्नो टिमलाई परिणाममुखी बनाउनु आवश्यक छ । परम्परागत घोषणापत्र र भाषणले मात्र नयाँ पुस्ताको विश्वास जित्न सकिँदैन । 
यस क्रममा गगनले आफ्नो नेतृत्वलाई व्यक्तिकेन्द्रित बनाउने कि संस्थागत बनाउने भन्ने प्रश्न पनि उठ्छ । राजनीतिक दलको रूपान्तरण कुनै एक नेताको इच्छाशक्तिमा मात्र निर्भर रहनु हुँदैन । सभापति बदलिँदा नीति बदलिने, नेतृत्वको व्यक्तिगत सम्बन्धअनुसार अवसर बाँडिने र आन्तरिक शक्ति सन्तुलन फेरिँदा संगठनको दिशा परिवर्तन हुने अवस्था कायम रह्यो भने पार्टी संस्थागत रूपमा बलियो बन्न सक्दैन । 
गगन थापासामु अहिले अवसर र चुनौती दुवै छन् । उनीसँग लामो राजनीतिक अनुभव छ, पार्टीभित्र परिवर्तनको पक्षमा आवाज उठाएको इतिहास छ र नेतृत्वमा पुस्तान्तरणको अपेक्षासँग जोडिएको राजनीतिक जिम्मेवारी पनि छ । उनले विगतमा गरेका प्रतिबद्धता पूरा गरे कि गरेनन्, पार्टीभित्र असहमतिको सम्मान गरे कि गरेनन्, संगठनलाई परिणाममुखी बनाए कि बनाएनन् र जनताको जीवनसँग जोडिएका मुद्दालाई प्राथमिकता दिए कि दिएनन् भन्ने प्रश्न निरन्तर उठ्नेछन् । 
अन्ततः नेपाली कांग्रेसको भविष्य गगन थापाको काँधमा आएको छ भन्नुको अर्थ पार्टीको सम्पूर्ण भविष्य एउटै व्यक्तिले निर्धारण गर्छ भन्ने होइन । उनले कांग्रेसलाई केवल नयाँ पुस्ताको नेतृत्व भएको पार्टी बनाउने कि नयाँ राजनीतिक संस्कार भएको पार्टी बनाउने भन्ने निर्णय व्यवहारबाट देखाउनुपर्नेछ । 
कांग्रेसको रूपान्तरणको मापन महाधिवेशनमा कति युवा आए, नेतृत्वमा कति नयाँ अनुहार समेटिए वा पदाधिकारीको संरचना कति ठूलो बन्यो भन्ने तथ्यले मात्र गर्दैन । इतिहासले गगन थापालाई परिवर्तनको आवाज उठाउने नेताका रूपमा सम्झिन सक्छ, तर उनको राजनीतिक विरासतको अन्तिम मूल्यांकन परिवर्तनलाई संस्थागत गर्न सके कि सकेनन् भन्ने आधारमा हुनेछ ।
आज कांग्रेसका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न सभापति को बने भन्ने होइन, नयाँ सभापतिको नेतृत्वमा पार्टी कस्तो बन्छ भन्ने हो । गगनले असहमति र प्रतिस्पर्धालाई सम्मान गर्ने, विधिलाई व्यक्तिभन्दा माथि राख्ने, पदलाई जिम्मेवारीसँग जोड्ने र राजनीतिलाई जनताको दैनिक जीवनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित बनाउने अभ्यास स्थापित गर्न सके भने नेतृत्व परिवर्तनले वास्तविक अर्थ प्राप्त गर्नेछ । परिवर्तनको वाचा गरेको राजनीतिक नेतृत्वले व्यवहारमा आफूलाई कसरी प्रमाणित गर्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गर्ने पनि हो । यही जिम्मेवारीको निर्वाहले उनको कार्यकालको दिशा निर्धारण गर्नेछ र कांग्रेसको भावी राजनीतिक यात्राको आधार निर्माण गर्नेछ । 
(गैरे लेखक तथा पत्रकार हुन् ।)