जेनजीको उभार र बंगादेशको पाठ

सन्दीप पराजुली
बंगलादेशमा हालै सम्पन्न संसदीय निर्वाचन दक्षिण एसियाली राजनीतिमा एउटा महत्वपूर्ण घटनाका रुपमा स्थापित भएको छ । बंगलादेश नेसस्नलिस्ट पार्टीले राष्ट्रिय संसद्मा करिब दुई–तिहाइ सिट जित्दै स्पष्ट बहुमत हासिल ग¥यो । यो परिणाम २०२४ मा दीर्घकालीन शासक शेक हसिना नेतृत्वको सरकार व्यापक जनआन्दोलनपछि पतन भएको पृष्ठभूमिमा आएको थियो । त्यसैले यो निर्वाचन केवल सत्ताको हस्तान्तरण मात्र थिएन; यसले आन्दोलन, युवा ऊर्जा, संस्थागत राजनीति र मतदाताको मनोविज्ञानबीचको जटिल सम्बन्धलाई उजागर ग¥यो ।

२०२४ को आन्दोलनमा युवाको उपस्थिति निर्णायक थियो । विश्वविद्यालय, नागरिक समाज, शहरी मध्यमवर्ग र डिजिटल सञ्जालमार्फत नयाँ पुस्ताले शासनप्रति गहिरो असन्तोष व्यक्त गरे । भ्रष्टाचार, लोकतान्त्रिक अवमूल्यन र अवसरको अभावविरुद्धको आवाज तीव्र बन्दै गयो । आन्दोलनले पुरानो सत्तासंरचनालाई चुनौती दियो र परिवर्तनको वातावरण निर्माण ग¥यो । तर २०२६ को निर्वाचन परिणामले के स्पष्ट पारिदियो भने सडकमा देखिएको ऊर्जा सधैं संसद्मा समान अनुपातमा अनुवाद हुँदैन ।

करिब दुई दर्जनभन्दा बढी जेजनी उम्मेदवारहरू चुनावी प्रतिस्पर्धामा उत्रिए पनि सीमित संख्याले मात्र विजय हासिल गरे । तीमध्ये धेरैजसो साना दल वा गठबन्धनमार्फत संसद् पुगे । यसको अर्थ युवा सहभागिता बढेको छ तर निर्णायक शक्ति अझै स्थापित राजनीतिक दलसँगै छ । करिब ५९ प्रतिशत मतदाता सहभागिताले भने लामो अस्थिरतापछि निर्वाचन प्रक्रियाप्रति जनविश्वास पुनर्जीवित भएको संकेत दियो । यसले के देखायो भने मतदाता परिवर्तनप्रति खुला छन् तर पूर्ण अनिश्चितताप्रति सावधान पनि छन् ।

बंगलादेशको अनुभवले एउटा पाठ के दियो भने राजनीतिक ऊर्जा र संस्थागत शक्ति फरक कुरा हुन् । आन्दोलनले जनचेतना जगाउँछ, विमर्श परिवर्तन गर्छ र सत्तालाई चुनौती दिन्छ । तर निर्वाचन जित्न संगठन, उम्मेदवार व्यवस्थापन, क्षेत्रीय सञ्जाल र स्पष्ट नीतिगत दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ । भावनात्मक उभार मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यसलाई संरचित राजनीतिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्न दीर्घकालीन रणनीति चाहिन्छ ।

बंगलादेशको यो चुनावी परिणाम युवा चेतना तथा लोकतन्त्रको पुनर्जीवनको संकेत हो । आजको पुस्ता डिजिटल रूपमा जोडिएको, राजनीतिक रूपमा सचेत र उत्तरदायित्वप्रति संवेदनशील छ । तर यो ऊर्जा संस्थागत संरचनामा रूपान्तरण नभएसम्म दीर्घकालीन स्थायित्व सम्भव हुँदैन । साथै, के प्रष्ट देखिन्छ भने मतदाताले परिवर्तन चाहन्छन्, अराजकता होइन ।

लोकतान्त्रिक परिवर्तन चरणगत प्रक्रिया हो जसले आन्दोलनले ढोका खोल्छ, निर्वाचनले वैधता दिन्छ, र शासनले संरचना निर्माण गर्छ भन्ने पनि यसले पुनःपुष्टि भएको छ । हाम्रो लागि सान्दर्भिक प्रश्न के हो भने नेपालका लागी यसको अर्थ के हो ?

नेपाल पनि लामो समयदेखि राजनीतिक संक्रमणको चरणमा छ । गठबन्धन फेरबदल, भ्रष्टाचार आरोप, आर्थिक मन्दी, बेरोजगारी र वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता जस्ता समस्याले जनविश्वास कमजोर बनाएको छ । युवा पुस्ता सामाजिक सञ्जालमार्फत सचेत छन् । पारदर्शिता, सुशासन र पुस्तान्तरणको माग तीव्र हुँदै गएको छ । राजनीतिक बहसमा ‘नयाँ अनुहार’ र ‘नयाँ सोच’ को चर्चा व्यापक छ ।

तर नेपाल र बंगलादेशबीच समानता जति छन्, भिन्नता पनि त्यत्तिकै छन् । बंगलादेशमा लामो समयको एकदलीय वर्चस्वपछि स्पष्ट वैकल्पिक शक्ति देखापरेको थियो । नेपालमा भने बहुदलीय प्रतिस्पर्धा, संघीय संरचना, प्रदेशगत समीकरण र गठबन्धन राजनीतिले परिदृश्य अझ जटिल बनाउँछ । यहाँ निर्वाचन गणित केवल राष्ट्रिय भावनाले होइन, स्थानीय समीकरण, जातीय सामाजिक सन्तुलन, भौगोलिक विविधता र गठबन्धन रणनीतिले निर्धारण गर्छ ।

यदि नेपालमा पनि युवा प्रेरित राजनीतिक लहर बलियो भयो भने सम्भावना तीन दिशातर्फ जान सक्छ । पहिलो, स्थापित दलहरूले आफ्नो संगठनात्मक जालो, ग्रामीण सञ्जाल र चुनावी अनुभवका आधारमा पुनः बहुमत कायम राख्न सक्छन् । दोस्रो, नयाँ पुस्ताले स्पष्ट आर्थिक कार्यक्रम, रोजगारी सिर्जना नीति, सुशासन प्रतिबद्धता र व्यापक गठबन्धन निर्माण गर्न सके आंशिक पुस्तान्तरण सम्भव छ । तेस्रो, मिश्रित परिणाम आउन सक्छ, जहाँ संसद्मा नयाँ अनुहार उल्लेखनीय संख्यामा प्रवेश गर्छन् तर संरचनात्मक निरन्तरता कायम रहन्छ ।

नेपालको चुनावी गणित सामाजिक सञ्जालभन्दा धेरै गहिरो छ । अनलाइन लोकप्रियता र मतपेटिकाको समर्थनबीच ठूलो अन्तर हुन सक्छ । गाउँ गाउँमा संगठन विस्तार, घरदैलो अभियान, स्थानीय नेतृत्वसँग समन्वय र मतदाता व्यवस्थापन जस्ता पक्ष निर्णायक हुन्छन् । बंगलादेशको अनुभवले नेपाललाई स्पष्ट चेतावनी दिन्छ, ऊर्जा आवश्यक छ, तर संरचना अपरिहार्य छ ।

अर्कोतर्फ, नेपालका मतदातामा स्थायित्वप्रतिको चाहना पनि बलियो छ । आर्थिक अनिश्चितता, मुद्रास्फीति, वैदेशिक रोजगारमा निर्भरता र संवेदनशील भूराजनीतिक अवस्थाले मतदातालाई सावधान बनाउँछ । सानो, भूपरिवेष्टित राष्ट्रका रूपमा नेपाललाई सन्तुलित कूटनीति, आर्थिक विवेक र संस्थागत स्थायित्व आवश्यक छ । त्यसैले केवल जादु वा नाराले दीर्घकालीन भरोसा दिन सक्दैन । नयाँ शक्तिले शासनयोग्यताको विश्वसनीयता प्रमाणित गर्नुपर्छ ।

युवा आन्दोलनहरू प्रायः तत्काल समाधानको माग गर्छन्, बेरोजगारी अन्त्य, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, अवसर विस्तार । तर शासन क्रमिक र जटिल प्रक्रिया हो । बजेट व्यवस्थापन, विदेश नीति सन्तुलन, संघीय समन्वय, प्रशासनिक सुधार र दीर्घकालीन विकास योजना जस्ता विषय आन्दोलनभन्दा फरक दक्षता माग्छन् । बंगलादेशको २०२६ निर्वाचनले के देखायो भने मतदाताले अन्ततः स्थायित्व र व्यवस्थापन क्षमतातर्फ झुकाव देखाउन सक्छन् ।

यस परिप्रेक्ष्यमा नेपालका युवा शक्तिका लागि तीन आधारभूत चुनौती देखिन्छन् । पहिलो, संगठन निर्माण। दोस्रो, नीतिगत स्पष्टता । तेस्रो, संवैधानिक प्रतिबद्धता । यदि यी तीन पक्ष सुदृढ भए भने रूपान्तरण सम्भव छ । यदि ऊर्जा केवल असन्तोषमा सीमित रह्यो भने परिणाम सीमित प्रतिनिधित्वमा सीमित हुन सक्छ ।
बंगलादेशले देखाएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष मतदाताको मनोविज्ञान हो । अनिश्चितताको समयमा मतदाता परिचित विकल्प रोज्न चाहन्छन् । स्थापित दलसँग अनुभव, संसाधन र प्रशासनिक नेटवर्क हुन्छ । नयाँ शक्तिले विश्वास जित्न ठोस खाका र व्यावहारिक प्रस्ताव प्रस्तुत गर्नुपर्छ । नेपालमा पनि यस्तै प्रवृत्ति देखिन सक्छ ।

यसैले बंगलादेश २०२६ लाई पूर्ण पुस्तागत क्रान्ति भन्न सकिँदैन; यसलाई संरचित संक्रमण भन्न सकिन्छ जहाँ युवा ऊर्जा प्रभावशाली रह्यो तर संस्थागत निरन्तरता पनि कायम रह्यो । दक्षिण एसियामा यो प्रवृत्ति फेरी दोहोरिन सक्ने सम्भावना छ ।
नेपाल अहिले यस्तै निर्णायक मोडमा उभिएको छ। असन्तोष चर्को छ, यो वास्तविकता हो । युवा ऊर्जा स्पष्ट देखिन्छन् । तर अन्तिम परीक्षण मतपेटिकाले गर्नेछ । के यो ऊर्जा संगठनात्मक शक्तिमा रूपान्तरण भएको छ ? के नयाँ पुस्ताले शासनयोग्यताको भरोसा दिलाउन सकेको छ ? कि स्थापित संरचनाले पुनः वर्चस्व कायम राख्नेछ ?

सायद उत्तर पूर्ण परिवर्तन होइन, क्रमिक संक्रमण हुनेछ । संसदमा नयाँ अनुहारहरूको प्रवेश बढ्न सक्छ, तर संरचना एकैपटक ढल्दैन । लोकतन्त्र एकैपटक रूपान्तरण हुँदैन; यो चरणगत रूपमा विकसित हुन्छ । जागरण भावनात्मक हुन्छ, निर्वाचन रणनीतिक हुन्छ, र शासन संस्थागत हुन्छ । यी तीनै चरण सन्तुलित गर्न सक्ने राष्ट्रले दीर्घकालीन स्थायित्व प्राप्त गर्छ ।

आन्दोलनले जनमतलाई जागृत गर्छ, असन्तोषलाई स्वर दिन्छ र पुरानो शक्तिसंरचनालाई चुनौती दिन्छ । तर निर्वाचनको क्षणमा मतदाताले केवल भावना होइन, स्थायित्व, विश्वास र शासन सञ्चालन गर्ने क्षमताको मूल्याङ्कन गर्छन् । बंगलादेशको परिणामले देखाएको यथार्थ के हो भने युवा प्रभाव उल्लेखनीय भए पनि निर्णायक शक्ति स्थापित दलकै हातमा रह्यो । नेपालका लागि यसमा महत्वपूर्ण सन्देश निहित छ । यहाँ पनि युवा पुस्ता सचेत, प्रविधिसँग जोडिएको र परिवर्तनप्रति प्रतिबद्ध देखिन्छ । तर केवल आलोचना, असन्तोष वा लोकप्रिय भाषणले राजनीतिक सफलता सुनिश्चित हुँदैन । 

ठोस आर्थिक कार्यक्रम, सुशासनको स्पष्ट खाका, संगठनात्मक विस्तार र संवैधानिक मूल्यमान्यताप्रतिको दृढ प्रतिबद्धताले मात्र नयाँ शक्तिलाई विश्वसनीय बनाउँछ । सम्भवतः नेपालको मार्ग आकस्मिक उथलपुथल होइन, क्रमिक रूपान्तरण हुनेछ जहाँ नयाँ नेतृत्व उदाउँछ तर प्रणाली एकैचोटि ढल्दैन । अन्ततः लोकतन्त्र उत्साह र संरचनाबीचको सन्तुलन हो; ऊर्जा आवश्यक छ, तर स्थायित्व संस्थागत मजबुतीबाटै सुनिश्चित हुन्छ ।
लेखक समसामयिक विषयमा कलम चलाउँछन् ।