सस्ता ड्रोन, महँगो सुरक्षाः भारत र पाकिस्तानको नयाँ सैन्य दौड

एक वर्षअघि भारतले पाकिस्तानभित्र रहेका भनिएका ‘आतंकवादी अड्डा’हरूमा हमला गरेको थियो । उक्त सैन्य अभियानलाई ‘अपरेशन सिन्दूर’ नाम दिइएको थियो ।
यो कारबाही २२ अप्रिल २०२५ मा जम्मु–कश्मीरको पहलगाममा भएको चरमपन्थी आक्रमणपछि गरिएको थियो, जसमा २६ जनाको हत्या भएको थियो ।
भारतले उक्त आक्रमणका लागि पाकिस्तानस्थित चरमपन्थी समूहहरूलाई जिम्मेवार ठहर ग¥यो । तर पाकिस्तानले कुनै पनि संलग्नता अस्वीकार ग¥यो ।
त्यसपछि ७ देखि १० मे २०२५ सम्म जे भयो, त्यो बिल्कुल नयाँ प्रकारको थियो । यसलाई दक्षिण एशियाका दुई परमाणु–सशस्त्र छिमेकी देशबीचको पहिलो ड्रोन युद्ध मानिन्छ ।
‘यीहा’, ‘हारोप’ र ‘सोंगर’ जस्ता नाम, जुन दुवै पक्षले प्रयोग गरेका ड्रोन हुन्, अहिले यस क्षेत्रको युद्धसँग जोडिएका सामान्य शब्द बनेका छन् ।
यद्यपि यी ड्रोन दशकौँदेखि अस्तित्वमा छन् । अमेरिकाले अफगानिस्तान, पाकिस्तान र यमनमा आफ्ना ड्रोनमार्फत धेरै हमला गरिसकेको थियो । तर अहिले प्रविधिको विस्तारसँगै यो शक्ति कुनै एक देशमा मात्र सीमित छैन ।
ड्रोन प्रविधि सस्तो र सजिलै उपलब्ध भएकाले आजको युद्धको स्वरूप बदलिएको छ ।
युक्रेन युद्धदेखि अमेरिका, इजरायल र इरानसँग सम्बन्धित हमलासम्म, युद्धमा ड्रोनको प्रयोग तीव्र रूपमा बढेको छ ।
एक वर्षअघि भारतले पाकिस्तानको रडार प्रणाली नष्ट गर्न क्रुज मिसाइलसँगै ‘लोइटरिङ म्युनिसन’ अर्थात् हमला गर्ने ड्रोन प्रयोग गरेको थियो । उता पाकिस्तानले भारतीय अड्डामाथि ‘स्वार्म ड्रोन’ अर्थात् समूहगत ड्रोन हमला गरेको थियो ।
एक वर्षपछि पनि ती चार दिनका घटनाबाट प्राप्त पाठ बुझ्ने प्रयास भइरहेको छ ।

आकाशमा निगरानी
भारतका शीर्ष सैन्य अधिकारीहरूले बिहीबार जयपुरमा आयोजित संयुक्त पत्रकार सम्मेलनमा ड्रोनबाट उत्पन्न चुनौती स्वीकार गरेका थिए ।
‘अपरेशन सिन्दूर’ को एक वर्ष पुगेको अवसरमा सेनाले अन्य मन्त्रालयसँग मिलेर देशव्यापी ड्रोन–विरोधी नीति निर्माण गरिरहेको बताइएको थियो । यद्यपि भारतीय अधिकारीहरूका अनुसार ड्रोनको प्रयोग मे २०२५ भन्दा धेरै अघिदेखि सुरु भइसकेको थियो ।
सरकारी तथ्यांकअनुसार १ नोभेम्बर २०२४ देखि ३१ अक्टोबर २०२५ सम्म भारत–पाकिस्तानको ३३२३ किलोमिटर लामो सीमामा १८१६ ड्रोन देखिएका थिए ।
सीमा सुरक्षा बल (बीएसएफ) का अनुसार यी ड्रोन पाकिस्तानबाट भारततर्फ लागूऔषध, हतियार र गोला–बारुद पठाउन प्रयोग गरिएका थिए ।
सन् २०२३ मा पाकिस्तानका तत्कालीन प्रधानमन्त्री शहबाज शरीफका रक्षा सल्लाहकारले पनि सीमावर्ती क्षेत्रमा तस्करहरूले ड्रोनमार्फत हेरोइन पठाउने गरेको बताएका थिए ।
जुन २०२१ मा जम्मुस्थित भारतीय वायुसेनाको अड्डामा दुई विस्फोट भएका थिए । पछि प्रहरीले उक्त हमलामा ड्रोन प्रयोग भएको जनाएको थियो ।
प्रहरीका अनुसार निशाना वायुसेनाका विमान थिए । यद्यपि कुनै ठूलो क्षति भएको खबर थिएन । त्यसपछि सैन्य अड्डाको सुरक्षा र हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली अझ बलियो बनाइएको थियो ।
इस्लामाबादस्थित सुरक्षा विशेषज्ञ सैयद मोहम्मद अलीका अनुसार पाकिस्तानले पनि ड्रोन चुनौती सामना गरिरहेको छ, चाहे ती भारतको सेनाले प्रयोग गरेका हुन् वा पछिल्ला दिनमा तालिबानले ।
सन् २०२५ सम्म ड्रोनहरू खुफिया जानकारी संकलन र हमलाका लागि महत्वपूर्ण साधन बनिसकेका थिए ।
पछिल्ला वर्षहरूमा बढेको तनावका कारण भारतका लागि चीन र पाकिस्तानसँगको सीमा तथा हवाई क्षेत्रको सुरक्षा झन् जटिल बनेको छ । उता पाकिस्तानको पनि २०२४ पछि भारत, अफगानिस्तान र इरानसँग झडप भएको छ ।
यसैले भारत र पाकिस्तान दुवैले आफ्ना सैन्य क्षमता विस्तार गरिरहेका छन् । यसमा हतियारयुक्त र बिना हतियारका दुवै प्रकारका ड्रोन समावेश छन् ।

नयाँ खतरा, नयाँ प्रतिरक्षा
भारतीय वायुसेनाका एयर मार्शल ए.के. भारती एयर अपरेसनका महानिर्देशक हुन् ।
उनले हालै संघर्षका क्रममा पाकिस्तानतर्फबाट भएका लगातार ड्रोन हमलाले भारतको प्रतिक्रिया दिने निर्णयमा ठूलो भूमिका खेलेको बताएका थिए ।
भारतीय रक्षा मन्त्रालयका एक वरिष्ठ अधिकारीले बीबीसीसँग भने, ‘पहिले हामीलाई शत्रुका लडाकु विमान, हेलिकप्टर वा मिसाइलमाथि निगरानी गर्नुपथ्र्यो । अहिले भने साना–ठूला, फरक आकारका र फरक उचाइमा उड्ने सबै प्रकारका ड्रोन पहिचान गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।’
ड्रोनको प्रभाव युद्धसम्म मात्र सीमित छैन । पाकिस्तानका सैन्य अधिकारीहरूका अनुसार ‘आतंकवादविरोधी’ अभियानमा अब परम्परागत हवाई हमलाको सट्टा क्रमशः ड्रोन प्रयोग बढ्दै गएको छ ।
चरमपन्थीविरुद्धका हालिया अभियानमा सहभागी एक पाकिस्तानी अधिकारीले भने, ‘ड्रोनमार्फत गरिने कारबाही बढी प्रभावकारी हुन्छ, किनभने यसले वरपरको क्षति कम गर्छ ।’
अधिकारीहरूका अनुसार लागत पनि ठूलो चिन्ताको विषय बनेको छ ।
भारतका रक्षा मन्त्रालयका एक अधिकारीले भने, ‘सस्ता ड्रोन खसाल्न महँगा मिसाइल चलाउन सकिँदैन । त्यसैले हाम्रा समाधानहरू लागतलाई ध्यानमा राखेर बनाइएका छन् ।’
तर भारतीय वायुसेनाका उपप्रमुख एयर मार्शल ए.के. भारतीले सस्ता ड्रोनको प्रभावलाई अत्यधिक बढाइचढाइ गरेर नहेर्न पनि चेतावनी दिएका छन् ।
उनले भने, ‘हामीलाई ठूलो संख्यामा ड्रोन चाहिन्छ । तर सस्ता ड्रोनले शत्रुलाई लगातार हैरान मात्र गर्न सक्छन् । केही अड्डामा हमला गर्न सक्छन् । निर्णायक परिणाम चाहिएको हो भने लक्ष्य पूर्ण रूपमा नष्ट गर्न सक्ने क्षमता आवश्यक हुन्छ ।’
उनका अनुसार यस्तो काम ब्रह्मोस मिसाइलजस्ता उन्नत हतियारले मात्र गर्न सक्छन् । जयपुरको पत्रकार सम्मेलनमा उनले भने, ‘त्यसैले ड्रोनसँगै यस्ता उन्नत प्रविधिहरू पनि आवश्यक छन् ।’
पाकिस्तानले पनि संघर्षका क्रममा ड्रोनसम्बन्धी ठूलो खतरा निस्तेज पार्न सफल भएको दाबी गरेको छ ।
इस्लामाबादस्थित सुरक्षा विश्लेषक सैयद मोहम्मद अलीका अनुसार पाकिस्तानले ड्रोनविरुद्ध ‘काइनेटिक र नन–काइनेटिक’ दुवै प्रकारका प्रतिरक्षा प्रणाली विकास गरेको छ ।
उनका अनुसार भारतद्वारा प्रयोग गरिएका इजरायली निर्मित ‘हेरोन’ ड्रोनविरुद्ध यी प्रणाली प्रभावकारी साबित भएका थिए ।
पाकिस्तानी सैन्य अधिकारीहरूले पनि बीबीसीलाई बताएका छन् कि पाकिस्तानभित्रका ‘आतंकवादविरोधी’ अभियानमा अब परम्परागत हवाई हमलाको सट्टा ड्रोन–आधारित अपरेसन बढ्दै गएका छन् । तर ड्रोनविरुद्धको यो चुनौती दक्षिण एशियामा मात्र सीमित छैन ।
इन्टरनेशनल इन्स्टिच्युट फर स्ट्राटेजिक स्टडिज (आईआईएसएस) को एक प्रतिवेदनअनुसार फेब्रुअरी र मार्च २०२६ बीच इरानले आफ्ना छिमेकी देशहरूमाथि चार हजारभन्दा बढी मिसाइल र ड्रोन प्रहार गरेको थियो ।
यद्यपि तीमध्ये धेरैजसो वास्तविक लक्ष्यसम्म पुग्न सकेनन् । तर ती हमलाले विश्व ऊर्जा बजार र वित्तीय बजारमा ठूलो हलचल ल्याएको थियो ।
प्रतिवेदनमा भनिएको छ कि गल्फ कोअपरेसन काउन्सिल (जीसीसी) का देशहरूले इरानबाट प्रहार गरिएका धेरै हतियार रोके पनि इरानले केही महत्वपूर्ण अड्डामा हमला गर्न सफल हुनुबाट उनीहरूको एयर र मिसाइल डिफेन्स प्रणालीको सीमितता देखिएको छ ।
भारतले भने यस्ता कमजोरी समाधान गर्न सीमाका महत्वपूर्ण क्षेत्रमा बहुस्तरीय हवाई प्रतिरक्षा प्रणालीमा लगानी गरेको जनाएको छ ।

सैन्य शक्ति विस्तार
स्टकहोम इन्टरनेशनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युट (सिप्री) का अनुसार सन् २०२५ मा भारत ९२.१ अर्ब डलर सैन्य खर्चसहित विश्वको पाँचौँ ठूलो रक्षा खर्च गर्ने देश थियो । पाकिस्तानको सैन्य खर्च भने करिब ११.९ अर्ब डलर थियो ।
भारतका सेनाहरूले इजरायलमा निर्मित धेरै सैन्य प्रणाली प्रयोग गर्छन् । आईआईएसएसका तथ्यांकअनुसार थल सेना, नौसेना र वायुसेनाले ‘हेरोन’ र ‘सर्चर एमके–पथम÷द्वितीय’ ड्रोन प्रयोग गर्छन् । यी मध्यम उचाइमा लामो समयसम्म उड्न सक्ने ड्रोन हुन्, जसलाई मुख्यतः निगरानीका लागि प्रयोग गरिन्छ ।
‘सर्चर’ भारतले खरिद गरेको पहिलो ड्रोन थियो, जुन सन् १९९९ मा किनिएको थियो । भारतका पूर्व थलसेना प्रमुख जनरल वेद प्रकाश मलिकले मार्च १९९८ मा इजरायलको बेन गुरियन विमानस्थल नजिक ‘सर्चर–१’ को प्रदर्शन देखेको स्मरण गरेका छन् ।
उनले भने, ‘त्यो आफ्नो प्रकारको पहिलो प्रदर्शन थियो ।’
दाबीअनुसार ‘हेरोन’ ड्रोन ३५ हजार फिट उचाइमा ४५ घण्टासम्म उड्न सक्छ । ‘सर्चर’ ड्रोनको क्षमता यसभन्दा कम छ । अब भारत लामो समय उड्ने मात्र होइन, बढी आक्रमण क्षमता भएका ड्रोन पनि चाहिरहेको छ ।
एक प्रतिवेदनअनुसार भारतले अमेरिकासँग ३.५ अर्ब डलरभन्दा बढीको सम्झौता गरेको छ, जसअन्तर्गत ३१ वटा एमक्यू–९बी हाई एल्टिच्युड लङ इन्ड्युरेन्स हतियारयुक्त ड्रोन खरिद गरिनेछ ।
यीमध्ये १५ ड्रोन नौसेनाका लागि र ८–८ वटा थल सेना तथा वायुसेनाका लागि हुनेछन् । यी ड्रोनको आपूर्ति २०२९ देखि सुरु भई २०३० सम्म पूरा हुने अपेक्षा गरिएको छ ।
नौसैनिक उड्डयनका पूर्व वरिष्ठ अधिकारी रियर एडमिरल (अवकाशप्राप्त) पीजी फिलिपोसले एमक्यू–९बी ड्रोनलाई ‘अत्यन्त शक्तिशाली प्लेटफर्म’ भनेका छन् । उनका अनुसार नौसेनाले यसको समुद्री संस्करण लिजमा प्रयोग गरिरहेको छ र निगरानीदेखि मानवीय सहायता कार्यसम्म यसले ‘गेम–चेन्जर’ भूमिका खेल्न सक्छ ।
तर हमला गर्ने ड्रोन अर्थात् ‘लोइटरिङ म्युनिसन’ वा ‘कामिकाजे ड्रोन’ का लागि भारत अझै धेरै हदसम्म आयातमा निर्भर छ ।
आईआईएसएसका अनुसार भारतले प्रयोग गर्ने प्रमुख प्रणालीहरूमा इजरायलका ‘हारोप’, ‘मिनी–हार्पी’, ‘स्काइ स्ट्राइकर’ तथा भारतमै विकसित ‘नागास्त्र’ समावेश छन् । भारत आत्मनिर्भर बन्न खोजिरहेको अर्को क्षेत्र भनेको साना ट्याक्टिकल ड्रोन हो, जस्तै निगरानी र स्वार्म अपरेसनमा प्रयोग हुने क्वाडकप्टरहरू ।
अधिकारीहरूका अनुसार यस्तो प्रणाली विकास भइरहेको छ, जसमा ‘ह्युमन–इन–द–लूप’ हुनेछ । अर्थात् एक अपरेटरले एकैपटक ठूलो संख्यामा ड्रोन नियन्त्रण गर्न सक्नेछ ।

सप्लाइ चेन र चीनमाथिको निर्भरता
तर एउटा ठूलो समस्या अझै कायम छ— आवश्यक उपकरण आपूर्ति अर्थात् सप्लाइ चेन ।
अवकाशप्राप्त मेजर जनरल मन्दीप सिंह, जो अहिले निजी ड्रोन कम्पनीको रक्षा विभागको नेतृत्व गरिरहेका छन्, उनका अनुसार ड्रोनका महत्वपूर्ण पुर्जाको आयातमा चीनको वर्चस्व छ ।
यसमा फ्लाइट कन्ट्रोलर, स्पिड कन्ट्रोलर र कम्युनिकेशन हार्डवेयर समावेश छन् ।
उनले भने, ‘ड्रोनका चार मुख्य भाग हुन्छन् । पहिलो फ्लाइट कन्ट्रोलर, जुन ड्रोनको दिमाग हो । दोस्रो स्पिड कन्ट्रोलर, जसले फ्लाइट कन्ट्रोलरबाट मोटरसम्म सन्देश पु¥याउँछ ।’
‘तेस्रो रिसिभर र ट्रान्समिटर, जसले ड्रोन र अपरेटरबीच सम्पर्क कायम राख्छ । चौथो क्यामेरा । यी चारै क्षेत्रमा हालसम्म हामी आयातमै निर्भर थियौँ, यद्यपि केही प्रगति भएको छ ।’
तर उनले थपे, ‘चीनका सस्ता पुर्जाको विकल्प आफ्नै देशमा तयार गर्न अझै धेरै काम बाँकी छ ।’
उनका अनुसार ‘अपरेशन सिन्दूर’ बाट भारतले सबैभन्दा ठूलो पाठ यही सिकेको छ कि चीनमाथिको निर्भरता घटाउनुपर्छ र सप्लाइ चेन बलियो तथा भरपर्दो बनाउनुपर्छ ।
भारतका सेनालाई उपकरण आपूर्ति गर्ने कम्पनी आईजी डिफेन्सका संस्थापक तथा सीईओ बोधिसत्व संघप्रियका अनुसार चीनसँग सम्बन्धित प्रणालीमा डाटा सुरक्षा, प्रणाली नियन्त्रण र सप्लाइ चेन विश्वसनीयतासम्बन्धी चिन्ता रहन्छ ।
उनले भने, ‘भारतले आफ्नै रक्षा प्रविधि विकास गरेर त्यसमा पूर्ण नियन्त्रण राख्नुपर्छ । हामी यही दिशामा काम गरिरहेका छौँ ।’

के पाकिस्तान हतियारयुक्त ड्रोनमा अगाडि बढिरहेको छ?
परम्परागत सेनामा कम खर्च गरे पनि पाकिस्तान हतियारयुक्त ड्रोन हासिल गर्ने मामिलामा भारतभन्दा छिटो अघि बढिरहेको देखिन्छ ।
सिप्रीको आम्र्स ट्रान्सफर डाटाबेसअनुसार २०२१ देखि २०२५ बीच पाकिस्तानले ३५ वटा हतियारयुक्त ड्रोन प्राप्त गरेको थियो ।
यसमा टर्कीका तीन ‘अकिन्जी’, चीनका २३ ‘विङ लुंग–२’ र टर्कीका नौ ‘बायराक्तार टीबी–२’ समावेश छन् ।
उता भारत अझै आफूले अर्डर गरेका एमक्यू–९बी ड्रोनको आपूर्तिको प्रतीक्षामा छ । पाकिस्तानले स्वदेशमै विकसित विभिन्न ड्रोन प्रणाली पनि प्रयोग गरिरहेको छ ।
‘शाहपर’ शृंखला, विशेषगरी ‘शाहपर–तृतीय’, पाकिस्तानको सबैभन्दा उन्नत स्वदेशी ड्रोन क्षमता मानिन्छ । यो मध्यम उचाइमा लामो समयसम्म उड्ने लडाकु ड्रोन हो, जसले करिब ३० घण्टा उडान भर्न सक्छ र मिसाइलले सुसज्जित हुन्छ ।
‘बर्राक’ पाकिस्तानको पहिलो लडाकु ड्रोन थियो, जसलाई २०१५ मा चरमपन्थीविरुद्ध वास्तविक अभियानमा प्रयोग गरिएको थियो । ‘उकाब’ ड्रोन निगरानी र हतियारको फायरिङ निर्देशित गर्न प्रयोग गरिन्छ ।
यीमध्ये अधिकांश ड्रोन पाकिस्तानमै निर्माण हुन्छन् । यद्यपि केही पुर्जा, जस्तै इन्जिन, बाहिरबाट ल्याइन्छ । पाकिस्तानले टर्की र चीनबाट उन्नत ड्रोन आयात पनि गरेको छ ।
आईआईएसएसका अनुसार पाकिस्तानले टर्कीमा निर्मित ‘यीहा’ कामिकाजे ड्रोन र इटालीको ‘मिडियम फाल्को’ ड्रोन पनि प्रयोग गर्छ ।

अब के हुन्छ ?
दुवै देशका सेनाले २०२५ को संघर्षलाई सिकाइको अवसरका रूपमा हेरेका छन् र सोहीअनुसार आफूलाई ढालिरहेका छन् । भारतीय सेना ‘हरेक सैनिकको हातमा एउटा इगल’ भन्ने अवधारणामा काम गरिरहेको छ । अर्थात् अग्रपंक्तिमा रहेका सैनिकलाई ड्रोन उडाउन, सञ्चालन गर्न र शत्रुका ड्रोनबाट जोगिन सक्ने क्षमता दिने योजना बनाइएको छ ।
यससँगै प्रत्येक बटालियनमा ड्रोन युद्ध विशेषज्ञ समावेश गर्ने योजना पनि छ ।
उता सुरक्षा विशेषज्ञ सैयद मोहम्मद अलीका अनुसार पाकिस्तानले ड्रोन युद्धलाई आफ्नो सैन्य योजना र प्रशिक्षणको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाइसकेको छ । यसमा ड्रोन निर्माण, खरिद, मर्मत, प्रयोग तथा ड्रोन–विरोधी उपाय सबै समावेश छन् ।
डीआरडीओका पूर्व प्रमुख डा. रेड्डीका अनुसार भारतको अर्को कदम एआईद्वारा सञ्चालित स्वार्म ड्रोन र इलेक्ट्रोनिक युद्ध प्रतिरोधी प्रविधिको विकास हुनेछ ।
यसका साथै भारत उत्पादन क्षमता बढाउने, विद्यमान सैन्य प्लेटफर्मसँग ड्रोन प्रणालीलाई अझ राम्रोसँग जोड्ने र दक्ष जनशक्ति तयार गर्ने दिशामा काम गरिरहेको छ ।
तर विशेषज्ञहरू चेतावनी दिन्छन् कि ड्रोनलाई रणनीतिक शक्तिको सम्पूर्ण खेल बदल्ने साधनका रूपमा मात्रै हेर्नु हुँदैन ।
सिप्रीका वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ता म्याथ्यु जर्जका अनुसार ड्रोनले मानव क्षमतालाई विस्तार गर्ने काम गर्छ, विशेषगरी निगरानीमा । तर राजनीतिक नेतृत्वले चाहेको खण्डमा यी प्रविधिले शान्तिलाई अवरुद्ध गर्ने आवश्यक छैन ।
सेंटर फर स्ट्राटेजिक एन्ड इन्टरनेशनल स्टडिज (सीएसआईएस) की निर्देशक एमिली हार्डिङले प्रश्नलाई अझ स्पष्ट रूपमा उठाएकी छन् ।
उनले भनिन्, ‘यी दुवै परमाणु हतियारयुक्त देश हुन् । मेरो लागि मुख्य प्रश्न यो हो— के ड्रोनले दुवै पक्षलाई कम क्षतिको विकल्प दिन्छन्, वा यसले युद्धलाई अझ खतरनाक स्तरतर्फ धकेल्ने सुरुवात गरिरहेका छन ?’